Als fotograaf en textielkunstenaar die al jaren werkt met enerzijds analoge als digitale technieken, Photography reviews, zie ik dat de vereniging van fotografie en textiel nieuwe mogelijkheden biedt om narratieven te delen. In dit artikel presenteer ik specifieke inzichten, werkwijzen en hulpmiddelen die je meteen kunt toepassen, of je nu net start of al een eigen praktijk hebt.
Verslaglegging van het creatieve proces
Het registreren van het proces maakt het mogelijk om later terug te kijken op overwegingen die tijdens het maken zijn genomen. Ik leg vast elke tussentijdse stap met een stabiele camera-standaard en dezelfde lichtinstelling. Zo ontstaat een collectie die illustreert hoe een idee zich evolueert van schets tot eindresultaat.
De documentatie bestrijkt ook gefaalde testen. Een print die te donker blijkt of een naad die scheef loopt, wordt tevens geregistreerd. Door deze mislukkingen te bewaren, zie ik structuren in wat niet functioneert en kan ik die in een volgend project omzeilen. Het bestand van mislukkingen is daarom even waardevol als het archief van succesvolle creaties.
De documentatie ontwikkelt zich tot uiteindelijk op zich een kunstwerk. Ik kies een reeks procesfoto’s en druk die op dun papier dat ik nadien op het finale textielwerk aanbreng. Zo wordt gecreëerd een gelaagde laag waarin zowel het eindwerk als de weg ernaartoe waarneembaar blijft. Dit biedt de beschouwer inzicht in de complexiteit van het maakproces.
Bewaring en bewaring van hybride werken
Gemengde werken van foto en textiel vragen een andere bewaarwijze dan klassieke foto’s. Ik bewaar ze liggend in zuurvrije dozen met tussenliggende vellen Tyvek. Tyvek is ventilerend en voorkomt dat vocht zich ophoopt, terwijl het gelijktijdig stof en licht weert.
Temperatuur en luchtvochtigheid dienen stabiel te worden gehouden. Een schommeling van meer dan 5 graden Celsius per dag kan de lijm tussen foto en textiel aantasten. Ik registreer daarom de condities in de opslagruimte met een digitale hygrometer en noteer de waarden elke week. Bij afwijkingen regel ik de ventilatie aan of verhuis ik de dozen naar een andere ruimte.
Voor transport hanteer ik een platte kist met schuimrubber aan de binnenkant. Het schuimrubber is gevormd in de vorm van het werk, zodat het niet kan schuiven. Op de buitenkant kleef ik een label met de afmetingen en het gewicht, zodat de vervoerder begrijpt dat het werk kwetsbaar is en liggend dient worden vervoerd.
De keuze tussen digitale en analoge technieken
Digitale fotografie levert snelheid en herhaalbaarheid, maar verliest soms de tactiele kwaliteit die analoge opnames bezitten. Ik werk daarom met een middenformaat camera voor de digitale reeks en een 4×5 inch camera voor de analoge reeks. De twee series worden later naast elkaar gelegd om te vaststellen welke sfeer het beste past bij het textielproject.
Analoge film heeft een korrel die blijft zichtbaar na het printen op textiel. Die korrel kan een extra laag geven aan het verhaal. Bij een serie over industriële gebouwen combineerde ik bijvoorbeeld korrelige zwart-wit foto’s met grof geweven jute. De korrel intensiveerde het gevoel van ouderdom en slijtage dat het gebouw al toonde.
Digitale technieken zijn echter noodzakelijk als ik meerdere lagen wil combineren. Met Photoshop kan ik een foto eerst omzetten in een rasterpatroon dat lijkt op een weefselstructuur. Dat raster print ik vervolgens op een dunne zijde die ik weer op een dikkere drager naai. Zo ontstaat een dubbele laag die zowel digitaal als handmatig tot stand is gekomen.
Voorbereiding van het textieloppervlak
Eer een foto op textiel komt, dient het oppervlak te worden voorbehandeld. Ik spoel het doek in eerste instantie op 60 graden om alle appret te verwijderd krijgen. Daarna breng ik een een dunne laag polyurethaan op die de inkt beter absorbeert. Deze laag is transparant en verandert de kleur van het weefsel amper, maar waarborgt dat de inkt niet door de draden heen vloeit.
Het drogen vindt plaats op een rekbare frame zodat het doek strak gespannen blijft. Als het frame te klein blijkt, komen er er golven die later bij het printen voor onscherpte leiden. Ik bepaal daarom altijd de exacte afmetingen van het frame en schrijf die bij het bestand, zodat ik later precies weet hoe het doek zich heeft ontwikkeld.
Een tweede voorbehandeling omvat het aanbrengen van een lichte primer op basis van acryl. Deze primer zorgt voor het oppervlak iets gladder zonder de textuur geheel weg te nemen. Bij fijne foto’s met veel detail, zoals macro-opnames van planten, merk ik dat de primer het contrast verhoogt en de kleuren intenser doet lijken.
Het samenspel van licht en vezelstructuur
Een afbeelding die op textiel wordt gedrukt, krijgt een verschillende visuele laag aangezien het licht door de draden weerkaatst en diffundeert. Het eindresultaat is nimmer exact identiek als op papier. Ik selecteer daarom steeds voor een testafdruk op het finale doek voordat ik een fors werk produceer. Zo ontdek ik hoe de opbouw van linnen, katoen of zijde het contrast en de kleurstelling tempert of net intensiveert.
Het licht welke op een stofoppervlak schijnt, verschuift per uur en per omgeving. In mijn atelier beproef ik daarom prints op verschillende momenten van de dag. Een foto die in de ochtend neutraal oogt, kan bij de middag heter raken door de zuidelijke lichtval. Door dit te vastleggen, ontwikkel ik een bescheiden lichtlogboek aan dat ik later kan raadplegen bij andere projecten.
Om de vezelstructuur zichtbaar te behouden, gebruik ik een glansloze inktlaag eerder dan een glanzende afwerking coating. De matte laag voorkomt dat het licht te veel reflecteert en laat de textuur van het weefsel behouden. Dit is vooral essentieel bij portretten waarbij huidtextuur en kledingkenmerken een belangrijke rol vervullen.
Het naaien als compositorisch middel
Het naaien is niet louter afwerking maar een dynamisch element van de compositie. Door draden van verschillende dikte te gebruiken, kan ik strepen toevoegen die de foto extra opdelen of precies samenbinden. Bij een serie over migratiepatronen stikte ik bijvoorbeeld fijne rode draden over de foto’s heen, die de routes van vogels navolgden die ik eerder had gefotografeerd.
De richting van de steken is essentieel. Een horizontale steek loopt mee met de richting van de weefseldraden en blijft bijna onzichtbaar. Een verticale of diagonale steek doorbreekt het patroon en wekt de aandacht. Ik gebruik daarom een samenspel van beide: de horizontale steek voor subtiele correcties en de diagonale steek voor accenten die het verhaal versterken.
De kleur van de draad dicteert of de naad opgaat in de foto of net contrasteert. Bij een donkere foto neem ik een donkere draad zodat de steek alleen zichtbaar wordt als het licht scheef invalt. Bij een lichte foto gebruik ik een contrasterende kleur om een extra laag toe te voegen die de toeschouwer aanspoort om dichter te naderen.
Verlichting en contrast bij het printen
De lichtinval tijdens het printen dicteert hoe precies de details op het textiel waarneembaar worden. Ik werk met een UV-lamp die ik op een constante afstand van 40 centimeter boven het doek zet. Te dichtbij resulteert in overbelichting en vlekken; te ver weg levert een te geleidelijke overgang tussen lichte en donkere partijen.
Contrast is een andere variabele. Een foto met hoge contrastwaarden kan op textiel te fel ogen, omdat de vezels het licht diffuus maken. Ik verminder daarom het contrast met ongeveer 15 procent in de digitale bewerking voordat ik print. Dat geeft een organischere overgang en voorkomt dat schaduwen volledig zwart worden.
Ik probeer altijd een strookje van 10 bij 30 centimeter met verschillende contrastwaarden. Op die strook noteer ik de exacte instellingen van de printer en de belichtingstijd. Zo bouw ik een referentietabel op die ik kan gebruiken bij nieuwe projecten zonder telkens opnieuw te hoeven proberen.